Een label is geen zelf

Wie tot mijn generatie behoort, herinnert zich een tijd waarin het onuitgesproken maar overduidelijke devies was dat er geen plaats voor je was zolang je je niet aanpaste aan de rest. Queer zijn betekende toen vaak precies het tegenovergestelde van wat je nodig had: onopvallend blijven, jezelf zoveel mogelijk laten samenvallen met wat als normaal gold, en hopen dat het volstond. Wie vandaag jong is, groeit op in een heel andere sfeer, waarin zichtbaarheid juist wordt aangemoedigd, maar dan op een specifieke manier: je moet jezelf actief benoemen, een plek opeisen binnen een steeds verder uitdijend rijtje letters, en die identiteit ook zichtbaar dragen, anders lijkt het bijna alsof je niet meetelt. Op het eerste gezicht zijn dat twee tegengestelde tijdperken, maar het zijn in wezen echter twee versies van dezelfde vergissing.

De vergissing is deze: dat er, ergens buiten jezelf, een categorie bestaat die de vraag wie je bent voor je kan beantwoorden, als je maar de juiste te pakken krijgt. Voor mijn generatie was die categorie breed en onzichtbaar: gewoon opgaan in de meerderheid. Voor wie nu opgroeit, is die categorie eng en juist heel zichtbaar: een steeds specifieker label uit een steeds langer rijtje letters. Wat opvalt, is dat brede, allesomvattende termen na verloop van tijd altijd hetzelfde lot ondergaan: hij voelt voor niemand nog persoonlijk aan en juist mensen die hoopten eindelijk herkenning te vinden, ontdekken dat de term evengoed voor iemand heel anders bedoeld blijkt. Het antwoord daarop is doorgaans niet dat mensen de vraag naar herkenning loslaten, maar dat een nog specifieker label gezocht wordt, in de hoop dat die volgende categorie eindelijk wel precies zal passen. Dat proces heeft geen natuurlijk eindpunt, want geen enkele categorie, hoe nauw ook omschreven, kan ooit doen wat er eigenlijk van gevraagd wordt: iemand exact vatten in diens identiteit.

Dat is meteen waarom ik deze drang, hoe begrijpelijk ook, geen vooruitgang durf te noemen ten opzichte van de kast waarin eerdere generaties zichzelf wegstopten. Het is een andere vorm van dezelfde soort vlucht: de kast bood een vlucht van de moeilijke taak om jezelf te moeten zijn, door onzichtbaar te blijven. Een label, hoe trots en zichtbaar gedragen ook, vervult diezelfde functie: het biedt een uitweg voor diezelfde moeilijke taak, ditmaal niet door jezelf te verbergen, maar door jezelf te laten samenvallen met een kant-en-klare categorie in plaats van met wie je werkelijk, in je eigen concrete leven, aan het worden bent. Onzichtbaar blijven en jezelf een naambordje opspelden zijn, existentieel bekeken, dichter bij elkaar dan ze lijken: beide stellen de vraag wie je bent uit, door ze te laten beantwoorden door iets buiten jezelf.

Dit heeft, denk ik, veel te maken met wat mensen zoeken wanneer ze in therapie komen, ook als koppel: ook een relatie kan zich verstoppen achter, vluchten voor de taak van zelfdefinitie door middel van, een label. Er bestaat vandaag een hele reeks aantrekkelijke, goed klinkende termen om een relatie mee te beschrijven: open, polyamoreus, anarchistisch, en zoveel meer—naast de oudere term van het huwelijk die evengoed zo'n label is. Geen van die termen is op zichzelf een probleem, en voor sommige koppels beschrijft zo'n term precies wat ze samen al aan het opbouwen waren. Het probleem ontstaat pas wanneer een koppel een van die labels aanneemt in de hoop dat het label zelf het antwoord geeft op de vraag wat hun relatie zou moeten zijn, in plaats van dat antwoord samen, geduldig en specifiek voor hun eigen leven, te blijven uitzoeken en vorm te geven. Een label kan een gesprek op gang helpen, maar nooit het gesprek vervangen. Zodra het dat wel probeert te doen, wordt het label voor een relatie precies wat het hokje voor een individu kan worden: een schuilplaats die veiligheid biedt, maar ten koste van iets dat niet gemist kan worden, namelijk het voortdurende, ongemakkelijke werk van werkelijk uitzoeken wie je samen bent en wilt zijn.