Waar komt een fetisj vandaan—en is dat wel de juiste vraag?

Deze week vertelde arts en seksuoloog Rik van Lunsen op Radio 1 hoe een fetisj zou ontstaan. Hij opent ontwapenend: eigenlijk heeft iedereen wel ergens een beetje een fetisj. Zijn verklaring van hoe dat komt is de volgende. In de kinderjaren treden seksuele reacties op bij elke hevige emotie, of dat nu angst, blijdschap of opwinding is. Als er iets 'misgaat' in de seksuele ontwikkeling, blijven die reacties gekoppeld aan iets wat in de kindertijd vaak voorkomt. Problematisch wordt het pas wanneer iemand alleen nog opgewonden kan raken door dat ene onconventionele object, of het nu de Eiffeltoren is, luiers of een bepaald lichaamsdeel. Dat is een boeiende en in wezen welwillende uitleg. Van Lunsen fetisjisme te normaliseren en legt de grens bij exclusiviteit in plaats van bij de inhoud van het verlangen.

Toch bleef ik met een paar vragen zitten.

De eerste vraag betreft het idee van een oorsprong. Een verklaring die teruggaat naar een vormende gebeurtenis veronderstelt een onbeschreven blad waarop iets werd geschreven. Wie mensen hoort vertellen over hun vroegste erotische ervaringen, hoort vaak iets anders: een gevoeligheid die er al was en door een ervaring eerder aan het licht kwam dan dat ze erdoor ontstond. Zo'n jeugdherinnering is dan geen ontstaansgeschiedenis maar een vondst: het is de eerste manifestatie van de fetisj, niet haar oorsprong. We construeren oorsprongsverhalen achteraf omdat we ons verlangen willen begrijpen. Die verhalen zijn dus niet noodzakelijk betrouwbaar.

De tweede vraag gaat over taal. 'Er loopt iets mis in de seksuele ontwikkeling' veronderstelt een verloop dat anders, zelfs 'goed', had kunnen lopen, en dus een norm. Welke norm dat is, blijft onuitgesproken: hoe ziet een normale seksuele ontwikkeling er dan uit? Zodra we een fetisj opvatten als een ontwikkelingsafwijking, verschuift het probleem naar het—vreemde, afwijkende, andere—individu en blijft de standaard buiten beeld. Michel Foucault wees er reeds op dat de negentiende-eeuwse psychiatrie dergelijke afwijkende seksualiteit tot een type mens maakte (d.w.z., de soort van 'de pervert'), en dat de norm daardoor juist onzichtbaar werd. Ik ben dan ook benieuwd naar wat een 'standaardseksualiteit' eigenlijk is, en wie haar heeft vastgelegd. Dan mag Van Lunsen nog zo welwillend zijn, zijn verklaring van fetisjisme pathologiseert het.

De derde vraag betreft cultuur. Fetisjen zijn zelden zuiver privé, laat staan een kenmerk van onze intieme psychologie, of een accident van onze individuele ontwikkelingsgeschiedenis. Ze hebben vaak een gedeelde grammatica van materialen, kledingstukken, merken en codes die in een gemeenschap erotisch geladen zijn. Wat we als heel persoonlijk willen beschrijven in een ander—want, dan hoeft dit afwijkende gedrag niets met mezelf te maken te hebben—, is dus mede gevormd door hoe een groep betekenis aan dingen geeft. Het woord zelf bevestigt dat: 'fetisj' komt uit de beschrijving van religieuze voorwerpen, Karl Marx gebruikte het voor de goederen die instrinsiek waardevol geacht worden terwijl hun waarde eerder het resultaat is van de extrinsieke economische relaties waarin ze zich bevinden, en pas eind negentiende eeuw kreeg het zijn seksuele betekenis. Een begrip dat zo van betekenis verschuift, is moeilijk te beschouwen als de naam voor één vaste psychologische kwestie.

Van een fetisj vragen 'waar komt dit vandaan?' is daarom niet nuttig. De meer relevante vraag is wat een bepaald verlangen voor een mens doet. Wat zegt het over hoe iemand gezien, vastgehouden of overmeesterd wil worden, of juist zelf de controle wil hebben? Kan het worden gedeeld, of leeft het in het geheim en brengt het afstand? Het criterium is dan niet of iets conventioneel is, maar of er vrijheid, wederzijdse instemming en vertrouwen is. Ook de grens van Van Lunsen blijft de moeite waard: als een verlangen zo beperkt wordt dat intimiteit met een ander erdoor onmogelijk wordt, is dat een goede reden om er bij stil te staan. Soms is het daarom eerlijker om eerst te vragen wie die vraag stelt, en welk (of wiens) verlangen we als vanzelfsprekend beschouwen.