"Maar een stukje van mijn identiteit"

Afgelopen week stond politicoloog en defensiespecialist Sven Biscop in De Morgen, in de rubriek ‘Vragen van Proust’. Over zijn homoseksualiteit zei hij: ‘Mijn homoseksualiteit is niet de kern van mijn bestaan. Het is maar een stukje van mijn identiteit.’ Dit zeggen we inderdaad al decennia tegen onszelf en tegen de rest van de samenleving: het is maar een deel van wie ik ben, niet de kern van mijn bestaan, kijk dus maar toch vooral naar de rest. Het probleem is dat de zin zichzelf tegenspreekt op het moment dat hij wordt uitgesproken. Als het werkelijk maar een stukje was, had dat stukje niet de kop van het interview gehaald. Dat het toch steeds de kop haalt, is een symptoom van een strategie die onze gemeenschap decennialang met overtuiging heeft gevoerd, en die zich nu, denk ik, tegen ons begint te keren.

Die strategie was eenvoudig en, voor wat het waard is, politiek buitengewoon succesvol: wij zijn niet anders dan jullie. Onze liefde is dezelfde liefde. Geef ons het huwelijk, want wij willen precies hetzelfde als jullie — huisje, tuintje, boompje, misschien ook kindje, maar vooral een doodnormale, zeer gewone, monogame relatie zoals de uwe. De Amerikaanse uitgever en schrijver Michael Denneny noemde dit in 1981 al ‘de liberale lijn’ van de homobevrijdingsbeweging: de bewering dat homo’s wezenlijk hetzelfde zijn als heteroseksuelen en onze onderdrukking daarom onrechtvaardig is. Denneny vond die lijn weliswaar doeltreffend, maar ontoereikend: ze is slechts een schijnbare verdraagzaamheid , schreef hij, want verdraagzaamheid betekent noodzakelijkerwijs verdraagzaamheid van werkelijke diversiteit en werkelijk verschil. Door te beweren dat we niet zo anders zijn, ontkennen we volgens hem in feite dat we bestaan als wie we zijn. De bewering was, met andere woorden, nooit helemaal waar — ze was een vertaling, een manier om onszelf verstaanbaar te maken in een taal die alleen het vertrouwde erkende. Vertaling is een vorm van strategie, geen vorm van liegen. Maar een vertaling blijft een vertaling: ze verliest onderweg iets van wat ze vertaalt.

Wat ze verloor, is nu net het interessante gedeelte. Wie kijkt naar hoe homo’s en lesbiennes hun relaties daadwerkelijk hebben vormgegeven — niet naar wat we erover zeiden in het publieke debat, maar naar wat we onderling werkelijk deden — ziet iets anders dan het beeld van gewone koppels die toevallig van hetzelfde geslacht zijn. Foucault beschrijft het leven van homoseksuele mannen in de jaren zeventig en tachtig als een leven zonder gegeven regels: geen traditie, geen instelling, geen familie of staat die ons vertelt hoe we ons tot elkaar moeten verhouden, en dus — noodgedwongen, maar ook creatief — een voortdurende uitvinding van nieuwe vormen van verbondenheid. Minnaars die exen worden die vrienden worden die soms weer minnaars worden. Vriendschappen die even intiem en betekenisvol zijn als een huwelijk of familieband, zonder dat iemand ze zo noemt. Relaties die niet monogaam zijn zonder daarom oppervlakkig te zijn, of net wel monogaam zonder de rest van het model zomaar over te nemen. Toen we zeiden dat onze liefde dezelfde liefde was, verzwegen we dus net datgene wat ons anders maakt en daardoor — of we dat nu willen of niet — weldegelijk de kern van ons bestaan uitmaakt.

Die strategie werkt (we kunnen trouwen, hoera!), maar slechts zolang het verschil onzichtbaar kon blijven voor wie de belofte van gelijkheid of identiteit had aanvaard. Maar het verschil is nooit verdwenen, hooguit verdoezeld. En wanneer het weer zichtbaar wordt, in een open relatie waar niemand om vroeg, in een polyamoreuze vriendengroep, in de onvermijdelijke vaststelling dat niet elk homokoppel zich naar het heteroseksuele huwelijksmodel heeft gevoegd, voelt wie de belofte ernstig nam zich bedrogen—precies omdat waarheid nooit volledig paste in dit beeld dat we van onszelf presenteerden.

Dit gaat uiteraard niet over Biscop's interview, maar eerder over hoe we onszelf de komende jaren gaan moeten verdedigen. De verleiding is groot om, nu de terugslag voelbaar wordt, de belofte van de gelijkheid nog harder te herhalen: kijk toch, we zijn heus hetzelfde, hier is nog wat meer bewijs van het feit dat onze seksualiteit slechts 'een stukje' uitmaakt van onze identiteit. Maar dat is precies de reflex die ons kwetsbaar houdt, want elke keer dat het verschil opnieuw zichtbaar wordt — en het zal zichtbaar blijven worden, als is het maar doormiddel van de jaarlijkse confrontatie met puppies op Pride, want het is er werkelijk — voedt dat opnieuw het gevoel van bedrog bij wie de belofte en daarom ook ons had aanvaard. De uitweg ligt in niet langer onze erkenning te laten afhangen van hoe goed we op anderen lijken, maar van het simpele feit dat verschil geen reden tot onderdrukking is. Dat is een moeilijkere boodschap dan 'wij zijn net zoals jullie' — ze vraagt van de samenleving een tolerantie die niet beloond wordt met herkenning. Maar het is de enige boodschap die niet instort zodra iemand goed kijkt.