Queer liefde: Een relatie zonder blauwdruk

Wanneer koppels bij een relatietherapeut aankloppen, wordt er meestal stilzwijgend van uitgegaan dat hun probleem los staat van wie ze zijn. Beter leren communiceren, conflicten leren voeren zonder elkaar te kwetsen, elkaar terug leren zien: dat zou voor elk koppel ongeveer hetzelfde werk zijn, ongeacht of de partners man en vrouw zijn, twee mannen, twee vrouwen, of iets wat in geen van die hokjes past. Veel therapeuten die zichzelf queer-affirmatief noemen bedoelen daarmee vooral dat de geaardheid of genderidentiteit van hun cliënten voor hen geen enkel probleem vormt, en dat ze verder gewoon doen wat ze altijd doen. Dat is sympathiek bedoeld, en het is ook echt een vooruitgang ten opzichte van vroeger, toen die geaardheid zelf nog als het probleem gold. Er schuilt echter een aanname in die ik, na jaren onderzoek en ook uit persoonlijke ervaring, niet meer kan onderschrijven: de aanname dat een queer relatie in de kern dezelfde relatie is als een heteroseksuele, met alleen een andere samenstelling van mensen. Ik denk dat dat niet klopt, en ik denk dat het ertoe doet dat het niet klopt, juist voor koppels die hulp zoeken.

Om te begrijpen waarom, helpt het even stil te staan bij het woord queer zelf. Het woord homoseksueel is relatief jong: het ontstond in de negentiende eeuw, in medische en juridische kringen, om een bepaald type mens te benoemen en meteen ook te veroordelen. Wie zo werd genoemd, kreeg daarmee een ziekte of een misdaad opgeplakt als kern van zijn hele persoon. De term queer is precies daartegen ontstaan: meer dan een net iets vriendelijker synoniem, betekent het een weigering om zich te laten vangen in die medisch-juridische logica. Wie zichzelf queer noemt, zegt daarmee niet alleen iets over wie hij of zij begeert, maar neemt de definitie van zichzelf terug uit handen van een systeem dat die definitie altijd als afwijking had bedoeld. Dat is meer dan een kwestie van terminologie, maar raakt aan een essentiele vraag: is het verschil dat queer-zijn maakt een verschil dat er eigenlijk niet toe doet zodra de vooroordelen wegvallen, of is het eerder een verschil dat blijft bestaan en mogelijks zelfs de moeite waard is om te bewaren?

Het antwoord dat vandaag het meest gehoord wordt, is de eerste optie, en het is ook het antwoord dat de grootste politieke overwinningen heeft opgeleverd: het homohuwelijk, wettelijke bescherming, maatschappelijke aanvaarding. Dat antwoord zegt ongeveer het volgende: queer mensen zijn in alles wat telt hetzelfde als ieder ander, met als enige verschil op wie ze verliefd worden. Eens die ene eigenschap aanvaard is, kan de rest gewoon verlopen zoals het altijd al verliep: je vindt iemand, je bouwt een huishouden op, je trouwt misschien, je vormt een gezin, je verdeelt rollen. Deze manier van denken heeft ontzettend veel goeds gedaan, maar ze heeft ook een prijs: ze vraagt van queer koppels om zichzelf te herkennen in een relatievorm die niet voor hen ontworpen is en die soms slecht past op hoe ze zich voelen of tot elkaar verhouden. Elk queer koppel dat ooit geconfronteerd werd met de onzinnige vraag naar wie in hun relatie "de man" is en wie "de vrouw", ziet die prijs meteen: het is een vraag die alleen betekenis heeft binnen een kader dat een heteroseksueel huwelijk als vanzelfsprekende maatstaf neemt (d.w.z., een bepaalde heteronormatieve rolverdeling gestoeld op gender) en die queer koppels dwingt zich daarnaar te plooien of zich te verantwoorden wanneer ze dat niet doen (b.v., een regeling anders dan monogamie).

Er is een derde—en, inderdaad, betere—weg dan de twee die ik hierboven schetste. Queer koppels zijn niet gewoon een mislukte poging om aan de norm te voldoen en ze zijn evenmin gewoon een variant van diezelfde norm met een ander label. Het meest kenmerkende aan queer relaties is iets anders, namelijk net het feit dat ze anders zijn: ze zijn relaties die van bij het begin zonder pasklaar model moeten functioneren. Waar heteroseksuele koppels, of ze het willen of niet, een dicht netwerk van maatschappelijke verwachtingen, rolpatronen en scripts overgeleverd krijgen—van wie het aanzoek of de afwas doet tot wat een gezin hoort te zijn—, moeten queer koppels vrijwel alles zelf uitvinden. Wat betekent trouw voor ons? Wat betekent samenwonen voor ons? Wat noemen we familie en wie hoort daarbij? Wie zorgt voor wie, en op basis waarvan? Wie zet de vuilzakken buiten? Die vragen confronteren queer koppels explicieter dan heteroseksuele koppels, precies omdat er de maatschappij niet reeds impliciet een passend antwoord aanbiedt: de bestaande sociale scripts zijn niet voor ons geschreven. Dat gebrek aan een kant-en-klaar antwoord is historisch ontstaan uit uitsluiting, maar het is tegelijk iets anders geworden dat waardevol is, namelijk: een ruimte waarin een relatie niet uit gewoonte hoeft te ontstaan, maar uit een voortdurende, bewuste onderhandeling tussen twee (of meer) mensen over wat ze voor elkaar willen zijn. Dat is niet een tekort dat moet worden weggewerkt door queer relaties zo veel mogelijk op heteroseksuele te laten lijken, maar een vorm van vrijheid en tegelijk een moeilijke opgave: iedere keer opnieuw zelf moeten bepalen wat je relatie is, in plaats van dat gewoon te kunnen aannemen.

Dit heeft rechtstreekse gevolgen voor wat relatietherapie voor queer koppels zou moeten betekenen. Een therapie die, hoe goedbedoeld ook, stilzwijgend uitgaat van een bepaalde impliciete norm, zal queer koppels ofwel proberen te laten passen in een vorm die niet de hunne is, ofwel hen enkel geruststellen dat ze "ook maar een gewoon koppel" zijn. Beide bewegingen missen wat er werkelijk op het spel staat. Wat queer koppels nodig hebben, is niet in de eerste plaats bevestiging dat ze normaal zijn, maar ruimte om precies dat werk te doen dat hun relatie van bij het begin al van hen vraagt: samen, met woorden, uitzoeken wat deze relatie is en wil worden, zonder dat een vooraf bestaand model die vraag al voor hen beantwoord heeft. Dat is ook waarom ik dat werk existentieel-filosofisch benader, eerder dan vanuit een kant-en-klaar model van hoe een relatie zou moeten verlopen: omdat de vraag naar wat deze relatie is, hier niet kan worden overgeslagen, maar net het hart van het gesprek uitmaakt.

Dat maakt queer relaties niet moeilijker dan andere relaties, al voelt het soms wel zo omdat er minder houvast is. Het maakt ze vooral anders, in een zin die het waard is te erkennen in plaats van weg te poetsen: het zijn relaties die, bij gebrek aan een gegeven vorm, hun eigen vorm moeten scheppen. Wie dat scheppingswerk serieus neemt in plaats van het te verbergen achter een geleend model, doet queer koppels meer recht dan wie hen enkel geruststelt dat ze "ook maar heel gewoon" zijn.